Valie Export ishte një nga figurat më të guximshme dhe më subversive të artit feminist bashkëkohor. Artiste performance, teoriciene, intelektuale dhe feministe e palëkundur, ajo e përdori trupin, imazhin dhe median për të sfiduar mënyrën se si shoqëria e shihte dhe e kontrollonte gruan.
Që nga vitet 1960, Export besonte se arti dhe media kishin rol thelbësor në çlirimin e grave. Në manifestin e saj “Women’s Art: A Manifesto”, të vitit 1972, ajo shkruante se gratë duhet ta përdorin artin si mjet shprehjeje për të ndikuar në vetëdijen shoqërore. Ajo që kërkonte nuk ishte thjesht përfaqësim, por revolucion.
Vepra e saj ishte e ngarkuar me dhimbje, kërcënim dhe dhunë të nënkuptuar. Export e bënte të dukshme dhunën që lind kur trupi i gruas detyrohet të jetojë brenda strukturave shoqërore, kulturore dhe politike që nuk janë krijuar për të.
Në performancën “Hyperbulia” të vitit 1973, ajo u zvarrit e zhveshur nëpër një korridor me tela të elektrizuar, duke e ekspozuar trupin vullnetarisht ndaj goditjeve elektrike. Ishte një akt i ashpër, fizik dhe simbolik, që fliste për kufizimin, kontrollin dhe dhimbjen e imponuar mbi trupin femëror.
Një tjetër vepër e fuqishme ishte fotokolazhi “The Birth Madonna” i vitit 1976. Në të, një grua paraqitet si një Madonë e Rilindjes, e ulur mbi një tharëse rrobash nga e cila del një peshqir i përgjakur. Imazhi mbetet tronditës, sepse përplas ikonografinë fetare me realitetin e trupit, lindjes, punës shtëpiake dhe konsumizmit modern.
Në performancën “From the Portfolio of Doggedness” të vitit 1968, Export eci nëpër rrugët e Vjenës duke mbajtur Peter Weibel-in me zinxhir qeni, ndërsa ai zvarritej në tokë i veshur me kostum biznesi. Pamja ishte provokuese dhe ironike, një përmbysje e roleve të pushtetit në hapësirën publike.
Export fliste me qartësi të madhe për idetë që qëndronin pas punës së saj. Ajo e lidhte artin e saj me përvojën personale dhe me realitetin konservator të Austrisë së pasluftës. Martesa, Kisha katolike dhe atmosfera tradicionale e Vjenës së asaj kohe ndikuan drejtpërdrejt në veprat e saj të hershme.
Babai i saj vdiq gjatë luftës, ndërsa ajo u dërgua në një manastir bashkë me dy motrat, teksa e ëma punonte si mësuese. Që në fëmijëri, ajo përjetoi kufizimin dhe mungesën e kontrollit mbi jetën e saj. Në moshën 18-vjeçare u martua, duke menduar se martesa do t’i sillte pavarësi. Por shumë shpejt e kuptoi se edhe ajo ishte një tjetër formë kufizimi.
Brenda një viti u bë nënë, por roli i gruas së martuar dhe i nënës nuk përputhej me jetën që dëshironte. Ajo kërkoi divorcin, e la vajzën përkohësisht nën kujdesin e motrës dhe u zhvendos në Vjenë për të studiuar.
Përmes roleve të kufizuara që shoqëria u ofronte grave, si bashkëshorte, nënë, konsumatore e bindur apo grua e divorcuar e paragjykuar, Export kuptoi se jetonte në një botë që nuk ishte ndërtuar për nevojat e saj. Trupi i gruas shihej si i disponueshëm për kënaqësi seksuale, për lindje, për rritjen e fëmijëve dhe për kujdesin ndaj të tjerëve.
Në vitin 1967, në moshën 27-vjeçare, ajo hoqi dorë nga emri i martesës, Waltraud Höllinger, dhe zgjodhi emrin VALIE EXPORT. Emri, i frymëzuar nga një markë cigaresh dhe i shkruar me shkronja të mëdha, ishte një refuzim i qartë i strukturave patriarkale. Ajo nuk do të njihej as me emrin e babait, as me atë të ish-bashkëshortit.
Arti i saj synonte të shpërthente kufijtë që e mbanin të mbyllur gruan: në kinema, në galeri dhe në shoqëri. Në “Action Pants: Genital Panic” të vitit 1969, ajo eci në rreshtat e një kinemaje arti në Mynih me pjesën intime të ekspozuar në nivelin e fytyrave të spektatorëve. Më pas, në Vjenë, ngjiti postera ku shfaqej me pantallona të hapura në pjesën intime dhe me armë në dorë.
Në “Tap and Touch Cinema” të vitit 1968, ajo krijoi një “kinema” në formë kutie të vendosur në kraharor. Kalimtarët ftoheshin të fusnin duart në errësirë dhe t’i preknin gjoksin, ndërsa ajo i shikonte drejtpërdrejt. Performanca përmbyste marrëdhënien tradicionale mes shikimit, dëshirës dhe pushtetit, duke e vendosur gruan jo si objekt pasiv, por si autore dhe kontrolluese të situatës.
Vdekja e Valie Export lë pas një boshllëk të madh në historinë e artit feminist. Ajo i mbijetoi dekadave kur arti i grave shpesh margjinalizohej ose injorohej, por vepra e saj mbeti një dëshmi e fuqishme e rezistencës, zemërimit dhe imagjinatës radikale.
Manifesti i saj i vitit 1972 përfundonte me idenë se dokumentimi dhe nderimi i grave që kanë ardhur më parë është thelbësor për të ardhmen. Sot, kjo vlen edhe për vetë Export: historia e saj është pjesë e historisë së grave dhe e luftës së tyre për të ripërcaktuar trupin, artin dhe lirinë. /GazetaExpress/
