Dikur të nënvlerësuara si ushqim i thjeshtë për adhuruesit e dietave, bajamet sot po rikthehen fuqishëm në qendër të vëmendjes si një “superushqim” i vërtetë – madje me potencial për të ndihmuar në uljen e rrezikut të demencës.
Ideale për t’u shtuar mbi kos, tërshërë apo si snack më vete, bajamet kanë kaluar nga një status i zakonshëm në një reputacion serioz ushqyes. Sot i gjejmë në forma të ndryshme: gjalpë bajamesh artizanal, çokollata të zeza me bajame apo bare energjie të preferuara nga influencerët e mirëqenies. Pavarësisht formës, përfitimet shëndetësore mbeten të ngjashme.
Një ushqim i lashtë, jo një modë e re
Edhe pse popullariteti i tyre është rritur së fundmi, bajamet nuk janë aspak të reja. Dëshmitë arkeologjike tregojnë se ato kultivoheshin që rreth vitit 3000 p.e.s. në Lindjen e Mesme dhe Azinë Qendrore, ku vlerësoheshin për jetëgjatësinë dhe energjinë që ofronin – një lloj “snack-u qëndrueshmërie” i lashtë.
Teknikisht, bajamet nuk janë arra, por fara që vijnë nga fruti i pemës së bajames. Pas heqjes së lëvores dhe guaskës së fortë, bërthama e ngrënshme mund të konsumohet e plotë, e pjekur, e bluar në gjalpë ose e përpunuar në qumësht dhe miell.
Ato u përhapën në Europë përmes rrugëve të vjetra tregtare dhe më vonë u sollën në Kaliforni nga misionarët spanjollë në shekullin XVIII – një hap që e shndërroi këtë shtet në “kryeqytetin botëror të bajameve”.
Pse reputacioni i “kalorive të larta” është i gabuar
Edhe pse shpesh shihen si ushqim “me shumë kalori”, shkenca e ushqyerjes e ka rishikuar këtë ide. Studimet tregojnë se kur konsumohen të plota, rreth 30% e kalorive të bajameve nuk përthithen nga trupi, por shërbejnë si ushqim për bakteret e dobishme të zorrëve.
Bajamet janë të pasura me yndyra të shëndetshme (monoyndyrore), fibra, vitaminë E, omega-6 dhe polifenole – përbërës që lidhen me shëndetin e enëve të gjakut, uljen e rrezikut kardiovaskular dhe përmirësimin e funksionit të trurit. Pikërisht shëndeti i enëve të gjakut konsiderohet kyç në uljen e rrezikut për demencë.
Profesorja Sarah Berry, shkencëtare kryesore në ZOE dhe pedagoge në King’s College London, thekson se bajamet mbështesin si mikrobiomën e zorrëve, ashtu edhe funksionin e enëve të gjakut – dy faktorë që po lidhen gjithnjë e më shumë me shëndetin kognitiv.
Lidhja me shëndetin e trurit
Në një studim të madh me mbi 160,000 të rritur në Mbretërinë e Bashkuar dhe SHBA (ZOE PREDICT 3), u vu re se personat që konsumonin bajame çdo ditë raportonin më pak sëmundje neurologjike si demenca, Parkinsoni, goditja në tru, skleroza multiple dhe epilepsia. Kjo sugjeron se bajamet mund të kenë rol mbrojtës për trurin, krahas përfitimeve të përgjithshme shëndetësore.
Fibra dhe yndyrat e mira
Bajamet janë të pasura me fibra, të cilat ndihmojnë tretjen, shëndetin e zorrëve dhe rregullsinë intestinale. Një dietë e pasur me fibra lidhet me rrezik më të ulët për sëmundje të zemrës, diabet të tipit 2 dhe kancer të zorrës së trashë.
Sa i përket yndyrës, bajamet përmbajnë kryesisht yndyra monoyndyrore – të njëjtin lloj që gjendet në vajin e ullirit – të dobishme për zemrën dhe enët e gjakut.
Një porcion standard (rreth 23 bajame ose 27 g) përmban afërsisht 160–165 kalori, 6 g proteina, 14 g yndyrë dhe 3 g fibra.
Kujt mund të mos i përshtaten
Në përgjithësi, bajamet janë të sigurta për shumicën e njerëzve, por mund të mos jenë të përshtatshme për persona me alergji ndaj arrave, probleme me veshkat, tiroiden ose ndjeshmëri ndaj oksalateve. Ekzistojnë gjithashtu shqetësime mjedisore, si përdorimi i madh i ujit dhe pesticideve në disa zona prodhimi.
Të pjekura apo të papjekura?
Dallimi ushqyes mes bajameve të pjekura dhe atyre të papjekura është minimal. Zgjedhja varet kryesisht nga shija personale. Megjithatë, versionet me sheqer, mjaltë apo çokollatë duhet të konsumohen me masë.
Gjalpi dhe qumështi i bajames
Gjalpi i bajames është më kalorik sesa bajamet e plota, sepse bluarja çliron më shumë energji. Ai mund të jetë i dobishëm për ata që kanë nevojë për më shumë kalori. Ndërsa qumështi i bajames, sipas Prof. Berry, përmban shumë pak nga vetë bima dhe kryesisht është ujë.
Snack-u i zgjuar dhe përdorimi kozmetik
Zëvendësimi i snack-eve të pashëndetshme me bajame është një nga strategjitë më të thjeshta për përmirësimin e dietës. Ato ndihmojnë në stabilizimin e sheqerit në gjak dhe ofrojnë proteina pa karbohidrate të rafinuara.
Vaji i bajames, nga ana tjetër, vlerësohet shumë në kozmetikë. I pasur me vitaminë E, A, D dhe vitamina B (si biotina), ai ndihmon në ushqimin e lëkurës dhe flokëve, duke i lënë të butë, elastikë dhe të mbrojtur nga stresi mjedisor.
Përfundim: Bajamet nuk janë thjesht një snack i shijshëm, por një ushqim me histori të gjatë dhe përfitime të shumta – për zemrën, trurin, zorrët dhe madje edhe bukurinë. /GazetaExpress/
