Në vitet ’80, televizioni britanik – i udhëhequr nga Channel 4 – ndaloi së foluri në emër të komuniteteve me ngjyrë dhe aziatike për t’u treguar si të “përshtateshin”, dhe nisi t’u jepte atyre zë të drejtpërdrejtë.
Pasoi një periudhë e artë kundërshtimi, aktivizmi dhe krijimtarie kulturore. Por a ka bërë hapa pas që atëherë?
Në vitin 1984, shkrimtari me origjinë indiane Farrukh Dhondy shkoi për drekë pa e ditur se do të bëhej pjesë e historisë së televizionit britanik. Ai punonte për Channel 4 në seriale me kast shumëetnike si No Problem!, për një familje me prejardhje xhamajkane në Londër, dhe Tandoori Nights, një komedi për një restorant indian. Gjatë një dreke në restorantin Ivy, drejtori themelues i kanalit, Jeremy Isaacs, porositi një shishe vere që kushtonte 84 paund – një shumë e konsiderueshme për kohën. Arsyeja? T’i ofronte Dhondyt postin e redaktorit porositës (commissioning editor).
Megjithëse fillimisht hezitoi, duke e konsideruar veten mbi të gjitha shkrimtar, Dhondy e pranoi sfidën pas një bisede me intelektualin dhe aktivistin CLR James. Për 13 vitet në vijim, ai u bë pjesë e një vale radikale që financoi dhe mbështeti rrëfimet e pakicave etnike në një mënyrë të paprecedentë – dhe që, sipas shumë studiuesve, nuk është përsëritur më në të njëjtën formë.
Nga “asimilimi” te zëri i drejtpërdrejtë
Deri në fillim të viteve ’80, programet për komunitetet aziatike dhe afro-karaibiane në BBC dhe ITV shpesh ishin të natyrës paternaliste. Emisione në gjuhën hindi si Nai Zindagi Naya Jeevan apo Apna Hi Ghar Samajhiye synonin t’u mësonin emigrantëve si të përshtateshin me jetën britanike. Sitcome si Love Thy Neighbour dhe Mind Your Language tallnin thekset dhe kulturat e komuniteteve të ndryshme.
Studiuesja e medias Sarita Malik e përshkruan këtë periudhë si epoka e “televizionit asimilues”: kultura dhe zakonet mund të pranoheshin në sipërfaqe, por jo dallimi politik. Kërkohej “ndryshim pa kundërshtim”.
Por kundërshtimi erdhi. Gjatë viteve ’70, grupe aktiviste denoncuan racizmin në media. Fushata si Campaign Against Racism in the Media organizuan protesta kundër programeve raciste, ndërsa punonjës të mediave kërcënuan me greva. Ishte e qartë se komunitetet e reja britanike nuk mund të injoroheshin më.
Channel 4 dhe modeli i ri
Channel 4 u themelua në vitin 1982 me një mandat të qartë për të shërbyer audiencat e nënvlerësuara. Ndryshe nga BBC dhe ITV, ai funksiononte si “publisher-broadcaster”: porosiste programe nga producentë të pavarur, shumë prej të cilëve kishin qenë të përjashtuar nga industria. Kanali krijoi një departament të posaçëm shumëkulturor dhe bashkëpunoi me aktivistë, lëvizje punëtore dhe kineastë të pavarur.
Një nga filozofitë kyçe ishte “fjala e drejtpërdrejtë” – idetë dhe debatet të vinin nga vetë komunitetet, jo të filtroheshin nga strukturat tradicionale mediatike. Sipas Dhondyt, komunitetet me ngjyrë nuk kishin nevojë vetëm për programe që ankoheshin për diskriminimin në strehim apo punësim; ato kishin nevojë për komedi, drama, dokumentarë – për një jetë të plotë televizive.
Një nga programet më të njohura të kësaj qasjeje ishte Bandung File, një emision dokumentar dhe aktualiteti që trajtonte çështje të komuniteteve aziatike dhe afro-karaibiane, duke i paraqitur ato për një audiencë të gjerë britanike. Emisioni analizonte racizmin në forma të ndryshme – nga politikat e emigracionit te diskriminimi i fshehtë në kufij.
Krahas tij, u transmetuan edhe emisione si Eastern Eye dhe Black on Black, ky i fundit programi i parë britanik i realizuar nga gazetarë me ngjyrë. Channel 4 investoi jo vetëm në fytyra në ekran, por edhe në trajnimin e regjisorëve, producentëve dhe teknikëve nga pakicat etnike, duke synuar ndryshime strukturore në industri.
Kthesa e viteve 2000
Me hyrjen e televizionit digjital dhe rritjen e konkurrencës, presioni komercial u shtua. Në klimën politike të fundviteve ’90 dhe fillimit të viteve 2000, koncepti i “multikulturalizmit” u zhvendos sërish drejt një forme më të butë asimilimi. Departamenti shumëkulturor i Channel 4 u shpërbë dhe kanalet u orientuan më shumë drejt audiencave masive dhe formateve sensacionale.
Sot, megjithëse përfaqësimi në ekran është rritur, shifrat tregojnë se pakicat etnike mbeten të nën-përfaqësuara në rolet krijuese dhe drejtuese. Sipas kritikëve, fokusi shpesh është zhvendosur te imazhi – familje me ngjyrë në reklama apo seriale – pa adresuar strukturat e pushtetit brenda industrisë.
Një trashëgimi për t’u rishikuar
Arkivat e British Film Institute rikthejnë në vëmendje këtë periudhë si një “kundër-histori” të medias britanike. Ato tregojnë se vitet ’80 mund të kenë qenë një epokë e artë për televizionin antiracist – një kohë kur investimi financiar, strukturor dhe politik krijoi hapësirë për zëra të rinj dhe debat të thellë publik.
Historia sugjeron se progresi nuk është gjithmonë linear. Televizioni pasqyron debatin kombëtar – dhe ai debat mbetet i hapur, i shumëanshëm dhe në zhvillim të vazhdueshëm. /GazetaExpress/
