“U tremba kur u ktheva në Kinë? Jo.” Kështu e përmbledh Ai Weiwei vendimin për vizitën e tij të parë në atdhe pas më shumë se një dekade.
Artisti, i njohur globalisht si një nga kritikët më të ashpër të regjimit komunist kinez, e mori këtë vendim pas një llogaritjeje të rrezikshme personale dhe politike.
Para se të hipte në avion me djalin e tij – i cili nuk e kishte takuar kurrë gjyshen e moshuar – Ai kujtoi kohën e ndalimit në Kinë, kur hetuesit i kishin thënë se do të kalonte 13 vjet në burg me akuza të fabrikuara. “Më thanë: ‘Kur të dalësh, djali yt nuk do të të njohë’. Ajo ishte e vetmja gjë që më goditi vërtet,” thotë ai. Në realitet, Ai kaloi disa muaj në paraburgim. Sot, djali i tij Lao është 17 vjeç. “Nuk ka më nevojë për udhëzimet e mia,” thotë Ai. “Njerëzit më pyesnin nëse kisha frikë. Jo. Jam kinez, kam pasaportë kineze dhe kam të drejtë të shoh nënën time.”
Për shumicën e njerëzve, kthimi në shtëpi nuk nënkupton rrezikun e mosshikimit më të afërmve. Por kjo është jeta e një 68-vjeçari, ekzistenca e të cilit është formësuar nga autoritarizmi dhe përballja me të.
Udhëtimi në Kinë shkoi mirë. Ai u intervistua në aeroport dhe u lejua të hynte në vend pas disa orësh. Përshkrimi i tij ishte pothuajse poetik: një lidhje e rilidhur papritur, “si një copë xhade e thyer që mund të bashkohet sërish, sepse gjithçka përputhet – drita, temperatura, njerëzit”.
Sot, Ai jeton mes Lisbonës, Berlinit dhe Kembrixhit. Ai lindi në Pekin më 1957 dhe u rrit në kampe pune në veriperëndim të Kinës, pasi i ati, poeti i njohur Ai Qing, u internua. Në vitin 2011 u ndalua për 81 ditë në një qeli pa dritare, u mbajt nën mbikëqyrje dhe u kërcënua vazhdimisht. Pas rikthimit të pasaportës në vitin 2015, nisi jeta e mërgimit.
Vepra e tij artistike është po aq e fuqishme sa biografia: 100 milionë fara porcelani të pikturuara me dorë në Tate Modern; 14 mijë jelekë shpëtimi për refugjatët mbi Konzerthaus-in e Berlinit; dhe një film kushtuar fëmijëve të vdekur në tërmetin e Sichuan-it më 2008 – një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj narrativës shtetërore, që e bëri “njeriun më të rrezikshëm në Kinë”.
Libri i tij i ri, On Censorship, është një polemikë e shkurtër, por e fortë mbi kontrollin shtetëror, inteligjencën artificiale dhe mbikëqyrjen. Ai e përkufizon censurën si “ushtrimin e pushtetit mbi hapësirën intelektuale”, jo vetëm në regjimet autoritare, por edhe në shoqëritë liberale, ku – sipas tij – ajo është më e fshehtë dhe më korrozive.
Disa nga qëndrimet e Ai-t ngjallin debat. Ai shprehet se Kina ndodhet në “një fazë ngjitjeje”, ndërsa Perëndimi ka humbur autoritetin etik. Kritiku më i njohur i Pekinit duket se ka zbutur tonin? Ai e mohon: “Nuk jam nostalgjik, as patriot. Marrëdhënia ime me Kinën është thjesht personale – kam pasaportë kineze dhe një nënë kineze.”
Ai pohon se edhe në Perëndim ka përjetuar mbikëqyrje dhe censurë, duke përmendur polemika në Britani dhe Gjermani. Sipas tij, këto forma janë më të vështira për t’u identifikuar, por po aq kufizuese për lirinë e shprehjes.
Si e sheh botën sot? “Jetojmë në një realitet si pasqyrë e thyer,” thotë Ai. “Reflekton të vërtetën, por një të vërtetë të copëzuar.” A e riktheu besimin kthimi në Kinë? Ai buzëqesh: “Po të jetonim në kohën e dinastisë Tang, do të shkruaja poezi. Sot, thjesht bëj disa selfie.” /GazetaExpres/
