1 Tetor 1997 – Protesta për liri; 1 Tetor 2026 – Protesta për drejtësi
Shkruan: Fidan Zeneli
1 Tetori i vitit 1997 mbetet një nga momentet më të rëndësishme të mobilizimit qytetar e studentor në Kosovë, një ngjarje që i parapriu zhvillimeve dramatike të viteve 1998–1999 dhe që dëshmon se kërkesa për liri ishte rezultat i një procesi të gjatë politik e shoqëror.
1 Tetori përbën gjithashtu një argument të qartë se historia e Kosovës nuk fillon dhe as nuk duhet të përfundojë me një vendim gjyqësor në Hagë ndaj drejtuesve dhe ish-pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Historia e një populli nuk mund të reduktohet në një proces gjyqësor, pavarësisht rëndësisë së tij. Ajo ndërtohet përmes përvojave të brezave, dokumenteve, dëshmive, sakrificave, viktimave, rezistencës dhe proceseve politike e shoqërore që kanë përcaktuar fatin e tij.
Në këtë kuptim, 1 Tetori i vitit 1997 është një dëshmi konkrete e vazhdimësisë së rezistencës shqiptare në Kosovë. Ai i parapriu luftës së viteve 1998–1999 dhe dëshmoi se kërkesa për liri nuk ishte produkt i një momenti të vetëm, por rezultat i një procesi të gjatë. Nga protestat studentore, te rezistenca e armatosur dhe më pas te ndërhyrja ndërkombëtare, historia e Kosovës u zhvillua përmes disa etapave të ndërlidhura.
Lexo edheZvicër: Dënohet me kusht dhe dëbim arkëtarja kosovare, ka vjedhur 38.000 franga
Prandaj, edhe historia e UÇK-së duhet të vendoset në këtë vijimësi. Ajo nuk mund të shkëputet nga rrethanat politike e shoqërore të viteve ’90, nga represioni, mbyllja e institucioneve arsimore e kulturore, përjashtimi i shqiptarëve nga jeta institucionale, dhuna ndaj popullsisë civile dhe dështimi i përpjekjeve politike për të prodhuar një zgjidhje të qëndrueshme.
UÇK-ja ishte pjesë e një procesi historik që kulmoi me luftën e viteve 1998–1999 dhe me çlirimin e Kosovës. Për këtë arsye, historia e saj duhet të trajtohet në tërësinë e saj, mbi bazën e dokumenteve, dëshmive dhe fakteve historike. Pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia e protestave të sotme. Ato nuk janë vetëm reagim ndaj një vendimi apo procesi gjyqësor; ato shprehin një shqetësim më të gjerë të shoqërisë për mënyrën se si po trajtohet dhe interpretohet një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë së Kosovës.
Për popullin e Kosovës, mbrojtja e figurës historike të UÇK-së lidhet me ruajtjen e kujtesës së një lufte që në kujtesën publike të Kosovës konsiderohet luftë çlirimtare, si dhe me respektin ndaj atyre që dhanë jetën për lirinë e vendit. Në këtë këndvështrim, 1 Tetori mbetet një pikë lidhëse ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes. Studentët e vitit 1997 dolën në rrugë për të sfiduar frikën dhe për të kërkuar liri. Brezat e sotëm dalin në rrugë për të shprehur qëndrimin e tyre ndaj mënyrës se si trajtohet trashëgimia e asaj lirie. Kjo vazhdimësi tregon se kujtesa e 1 Tetorit nuk i përket vetëm një ngjarjeje të së kaluarës. Ajo vazhdon të jetojë në ndërgjegjen qytetare dhe në mënyrën se si brezat e rinj e përjetojnë, e studiojnë dhe e interpretojnë historinë e Kosovës. Prandaj, 1 Tetori duhet të mbetet jo vetëm ditë përkujtimi, por edhe ditë reflektimi mbi rrugën që ka përshkuar Kosova. Historia e saj nuk përfundon në Hagë. Ajo vazhdon në arkiva, në dëshmitë e qytetarëve, në kujtesën e familjeve, në universitetet ku studiohet historia, në institucionet ku ruhet dokumentacioni dhe në ndërgjegjen e brezave që do ta trashëgojnë atë. Kosova nuk kishte nevojë për një tjetër Tetor të tillë për ta kujtuar Tetorin e vitit 1997. Kishte dhe ka mjaft arsye për ta kujtuar vetë 1 Tetorin – si ditën kur studentët u ngritën kundër frikës dhe kur rruga drejt një kthese të madhe historike mori një dimension të ri. 1 Tetori i vitit 1997 ishte një nga kapitujt e rëndësishëm të një kthese që do ta ndryshonte përgjithmonë historinë e Kosovës. Ta kujtosh atë do të thotë të kujtosh edhe rrugën që çoi te lufta, sakrifica dhe çlirimi. Të mbrosh kujtesën historike nuk do të thotë ta mbyllësh historinë në një version të vetëm. Do të thotë të mos lejosh që një kapitull i tërë i historisë së Kosovës të përcaktohet vetëm nga një proces gjyqësor, por të studiohet në tërësinë e tij – me dokumente, dëshmi, fakte dhe përgjegjësi.
